Nynorsk regler: substantiv, verb og fritak

Det er noko med nynorskreglane som får både elevar og vaksne til å stusse. Kanskje har du sjølv sittet med ei substantivbøying og lurt på om det skal vere -a eller -e, eller om ChatGPT eigentleg forstår forskjellen. I denne guiden får du dei mest sentrale reglane for substantiv og verb, klare svar på kva som gjeld for ord som «hvis», og ein praktisk gjennomgang av korleis du kan søke om fritak – alt med konkrete kjelder og døme.

Nynorsk som hovudmål: om lag 10–15 % av befolkninga ·
Offisielle norske skriftspråk: 2 (bokmål og nynorsk) ·
Kommunar med nynorsk som målform: ca. 100 av 356 ·
Substantivkjønn i nynorsk: 3 (maskulinum, femininum, neutrum) ·
Verbgrupper i nynorsk: a-verb, e-verb, sterke verb

Fem sentrale fakta om nynorskreglane, samla i ein oversikt:

Hva er reglene for bøying av substantiv på nynorsk?

Hvordan bøyer man substantiv i ubestemt og bestemt form?

• Substantiv på nynorsk blir bøygde med bøyingssuffiks i bestemt form, både i eintal og fleirtal – kjelde: Språkrådet – offisiell minigrammatikk
• NDLA understrekar at substantivbøying er eit eige læringsmål, og at ord som endar på -ing utgjer eit særtilfelle – kjelde: NDLA – læringsressurs for norsk
• NTNU har eit eige kapittel om uregelrette substantiv i nynorsk i ressursen «Nynorsk for studentar» – kjelde: NTNU – Nynorsk for studentar (PDF)

Eit døme på regelmessig bøying: gut (ubestemt eintal) → guten (bestemt eintal) → gutar (ubestemt fleirtal) → gutane (bestemt fleirtal). For hokjønn: jente → jenta → jenter → jentene. For inkjekjønn: hus → huset → hus → husa.

Implication: For eleven som skal opp til eksamen, er det å kunne skilje mellom kjønna ikkje berre eit poeng – det er ein føresetnad for å få korrekt bøying i alle setningar.

Hvilke kjønn har substantiv på nynorsk?

• Nynorsk substantiv deler seg i tre grammatiske kjønn: hankjønn (maskulinum), hokjønn (femininum) og inkjekjønn (neutrum) – kjelde: Nynorsksenteret – fagressurs for nynorsk grammatikk
• Bruken av hokjønn er obligatorisk på nynorsk, i motsetning til bokmål der den er valfri – kjelde: Verbix – oversikt over nynorske substantivbøyingar

Hva er forskjellen på a og e-verb på nynorsk?

Kva verb høyrer til a-verb?

• A-verb har endinga -a i infinitiv og preteritum. Døme: kasta – kastar – kasta – har kasta – kjelde: Språkrådet – offisiell minigrammatikk
• Dette er den største verbgruppa i nynorsk, og mange nye verb tek a-verb-mønsteret.

Kva verb høyrer til e-verb?

• E-verb har endinga -e i infinitiv og -te eller -de i preteritum. Døme: kaste – kastar – kasta – har kasta (same som a-verb i presens og preteritum? Nei – dette er eit typisk forvirringspunkt).
• Ei vanleg feil, ifølgje Intertekst, er å tru at alle nynorske verb har -ar i presens. Mange e-verb har faktisk -er – kjelde: Intertekst – nynorsk grammatikk frå Fagbokforlaget

To verbklasser, éi samanlikning som viser skilnadene:

Her er ein tabell som viser korleis a-verb og e-verb skil seg frå kvarandre:

Kan man si hvis på nynorsk?

Kva er rett: hvis eller viss?

• Språkrådet godtar både hvis og viss på nynorsk. Viss er den mest tradisjonelle og mest brukte forma i nynorsk litteratur.
• Forma hvis er lånt frå bokmål og er vanleg i daglegtalen, men blir rekna som mindre «typisk nynorsk».

Kva med «dersom»?

• Dersom er fullt ut god nynorsk og blir rekna som eit formelt og skriftleg alternativ til viss.
• I akademiske og offisielle tekstar er dersom ofte føretrekt, sidan det gir ein meir formell tone.

Implikasjonen: Vel viss eller dersom i nynorsktekstar for å halde deg tett på tradisjonen. Hvis fungerer, men signaliserer påverknad frå bokmål.

Er ChatGPT god på nynorsk?

Kva seier Språkrådet om ChatGPT og nynorsk?

• Språkrådet har uttalt til Utdanningsnytt at ChatGPT er dårlegare i nynorsk enn i bokmål, og at kvaliteten på nynorsktekstar som KI-en produserer, er tydeleg svakare – kjelde: Utdanningsnytt – sitat frå Språkrådet
• Problemet er at treningsdataa for KI-modellar inneheld langt færre nynorske setningar, noko som gir usikre bøyingar og feil ordval.

Kva er ChatGPT sine svakheiter i nynorsk?

• Vanlege feil inkluderer galne verbendingar (t.d. -ar i staden for -er) og feil substantivbøying i bestemt form.
• ChatGPT har også problem med å skilje mellom a-verb og e-verb i preteritum, og blandar ofte bokmålsformer inn i nynorskteksten.

Mønsteret er tydeleg: KI-verktøy er ikkje til å stole på for nynorsk grammatikk per 2025. For elevar betyr det at eigen kunnskap om reglane er avgjerande, særleg til eksamen.

Hva skal til for å slippe nynorsk?

Kva reglar gjeld for fritak frå nynorsk i skulen?

• Etter opplæringsforskrifta § 9-21 kan elever få fritak frå vurdering med karakter i eitt av dei norske skriftspråka – kjelde: Utdanningsdirektoratet – forskrift om fritak
• Stovner videregående skole opplyser at det ikkje er nokon frist for å søke, men eleven må vente på svar før fritaket er avklart – kjelde: Stovner vgs – informasjon om fritak
• Oslo kommune skriv at privatister kan søke om fritak frå vurdering med karakter, men må vere oppmeldt til skriftleg eksamen i hovudmålet sitt – kjelde: Oslo kommune – rettleiing for privatistar
• Trøndelag fylkeskommune bekreftar at både elever, tidlegare elever og privatister kan ha rett til fritak dersom vilkåra er oppfylte – kjelde: Trøndelag fylkeskommune – rettleiing om fritak

Kan ein få fritak på grunn av sjukdom?

• Ja, medisinske grunnar som ME, dysleksi eller andre lærevanskar kan gi grunnlag for fritak.
• Udir krev dokumentasjon frå sakkyndig – til dømes frå PPT eller lege – som må vise konkret at eleven har problem med å lære både bokmål og nynorsk – kjelde: Utdanningsdirektoratet – krav til dokumentasjon

For eleven som vurderer fritak, handlar det om ei avveging mellom kortvarig lettelse og langsiktige konsekvensar. Nokre studieretningar og yrker krev kunnskap i begge målformer.

Oppsummert: Nynorskreglane er ikkje berre eit sett grammatiske mønster – dei rammar inn kvardagen for hundre tusen elevar og blir sett på prøve av den teknologiske utviklinga. For eleven som skal opp til eksamen, er valet tydeleg: lær deg reglane frå Språkrådet og Nynorsksenteret, eller søk fritak med solid dokumentasjon. Det fins ingen snarvegar – verken gjennom KI eller gjennom kreativ tolking av forskrifta.

Related reading: **Utdanningsdirektoratet – § 9-21**

For den som vil ha ei grundig innføring i bøying og ordklasser, finst det ein utmerka guide hos grunnleggande grammatikkreglar for nynorsk.

Ofte stilte spørsmål